Bilim dünyasının en prestijli ödüllerinden Nobel Kimya Ödülü, kimya alanında sahiplerini buldu.
2024 Nobel Kimya Ödülü ikiye bölündü; yarısı “hesaplamalı protein tasarımı” için David Baker’a, diğer yarısı ise “protein yapısı tahmini” için Demis Hassabis ve John Jumper’a verildi.
David Baker
University of Washington, Seattle, WA, USA
Howard Hughes Medical Institute, USA
Demis Hassabis
Google DeepMind, London, UK
John Jumper
Google DeepMind, London, UK
Proteinlerin şaşırtıcı yapılarının şifresini çözdüler
2024 Nobel Kimya Ödülü, yaşamın ustaca kimyasal araçları olan proteinlerle ilgili. David Baker, tamamen yeni türde proteinler oluşturmak gibi neredeyse imkansız bir başarıya imza attı. Demis Hassabis ve John Jumper, 50 yıldır çözülemeyen bir sorunu çözmek için bir yapay zeka modeli geliştirdi: proteinlerin karmaşık yapılarını tahmin etmek. Bu keşifler muazzam bir potansiyel barındırıyor.
Yaşamın çeşitliliği, proteinlerin kimyasal araçlar olarak sahip oldukları şaşırtıcı kapasiteyi kanıtlamaktadır. Proteinler, yaşamın temelini oluşturan tüm kimyasal reaksiyonları kontrol eder ve yönlendirir. Proteinler ayrıca hormonlar, sinyal maddeleri, antikorlar ve farklı dokuların yapı taşları olarak da işlev görür.
“Bu yıl ödüllendirilen keşiflerden biri, muhteşem proteinlerin yapısı ile ilgilidir. Diğeri ise 50 yıllık bir hayalin gerçekleşmesi: amino asit dizilerinden protein yapılarının tahmin edilmesi. Bu iki keşif de çok geniş olanaklar sunuyor,” diyor Nobel Kimya Komitesi Başkanı Heiner Linke.
Proteinler genellikle yaşamın yapı taşları olarak tanımlanabilecek 20 farklı amino asitten oluşur. 2003 yılında David Baker, bu yapı taşlarını kullanarak diğer proteinlerden farklı yeni bir protein tasarlamayı başardı. O zamandan beri, araştırma grubu ilaç, aşı, nanomalzeme ve minik sensörler olarak kullanılabilen proteinler de dahil olmak üzere, birbirinden yaratıcı proteinler üretmeye devam ediyor.
İkinci keşif, protein yapılarının tahmin edilmesiyle ilgilidir. Proteinlerde, amino asitler uzun zincirler halinde birbirine bağlanır ve katlanarak proteinin işlevi için belirleyici olan üç boyutlu bir yapı oluşturur. 1970’lerden beri araştırmacılar, amino asit dizilerinden protein yapılarını tahmin etmeye çalışmışlardı, ancak bu çok zor bir işti. Ancak dört yıl önce, şaşırtıcı bir atılım gerçekleşti.
2020 yılında Demis Hassabis ve John Jumper, AlphaFold2 adlı bir yapay zeka modeli sundular. Bu modelin yardımıyla, araştırmacıların tanımladığı 200 milyon proteinin neredeyse tamamının yapısını tahmin edebildiler. Bu çığır açan gelişmeden bu yana, AlphaFold2 190 ülkeden iki milyondan fazla kişi tarafından kullanıldı. Sayısız bilimsel uygulama arasında, araştırmacılar artık antibiyotik direncini daha iyi anlayabilir ve plastiği parçalayabilen enzimlerin görüntülerini oluşturabilir.
Proteinler olmadan yaşam mümkün değildir. Artık protein yapılarını tahmin edebilmemiz ve kendi proteinlerimizi tasarlayabilmemiz, insanlığa en büyük faydayı sağlıyor.
David Baker, 1962 yılında Seattle, Washington, ABD’de doğdu. 1989 yılında Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley, Kaliforniya, ABD’den doktora derecesi aldı. Washington Üniversitesi, Seattle, Washington, ABD’de profesör ve Howard Hughes Tıp Enstitüsü, ABD’de araştırmacıdır.
Demis Hassabis, 1976 yılında Londra, Birleşik Krallık’ta doğdu. 2009 yılında University College London, Birleşik Krallık’tan doktora derecesi aldı. Google DeepMind, Londra, Birleşik Krallık’ın CEO’sudur.
John Jumper, 1985 yılında Little Rock, Arkansas, ABD’de doğdu. 2017 yılında Chicago Üniversitesi, Illinois, ABD’den doktora derecesi aldı. Google DeepMind, Londra, Birleşik Krallık’ta kıdemli araştırma bilimcisi.
NOBEL ÖDÜLÜ NEDİR?
Nobel Ödülü, 27 Kasım 1895 tarihli ve 30 Aralık 1896 tarihinde Stockholm’de açıklanan vasiyetnamesiyle Alfred Nobel tarafından kurulan derneğin verdiği, insanlığa hizmet edenleri ödüllendirmek amacını taşıyan prestijli bir ödüldür. İlk Nobel Ödülleri 1901 tarihinde verilmeye başlanmıştır.
Nobel Ödülleri her yıl şu dallara verilir; Edebiyat, Fizik, Kimya, Tıp, Ekonomi, Barış
Nobel Kimya Ödüllerinin tümünü görmek için The Nobel Price in Chemistry sayfamızı ziyaret edin.
Kaynak: