Bilim dünyasının en prestijli ödüllerinden Nobel Kimya Ödülü, kimya alanında sahiplerini buldu.
2025 Nobel Kimya Ödülü, “metal-organik çerçevelerin geliştirilmesi” nedeniyle Susumu Kitagawa, Richard Robson ve Omar M. Yaghi’ye ortak olarak verildi.
Susumu Kitagawa
Kyoto University, Japan
Richard Robson
University of Melbourne, Australia
Omar M. Yaghi
University of California, Berkeley, USA
Moleküler yapıları kimya için odalar içerir.
2025 Nobel Kimya Ödülü sahipleri, gazların ve diğer kimyasalların akabileceği geniş boşluklara sahip moleküler yapılar oluşturdular. Metal-organik çerçeveler olarak adlandırılan bu yapılar, çöl havasından su elde etmek, karbondioksiti yakalamak, zehirli gazları depolamak veya kimyasal reaksiyonları katalize etmek için kullanılabilir.
Susumu Kitagawa, Richard Robson ve Omar M. Yaghi, 2025 Nobel Kimya Ödülü’ne layık görüldüler. Yeni bir moleküler mimari biçimi geliştirdiler. Yapılarında, metal iyonları, uzun organik (karbon bazlı) moleküllerle birbirine bağlanan köşe taşları olarak işlev görüyor. Metal iyonları ve moleküller birlikte, büyük boşluklar içeren kristaller oluşturacak şekilde düzenleniyor. Bu gözenekli malzemelere metal-organik çerçeveler (MOF) deniyor. Kimyacılar, MOF’larda kullanılan yapı taşlarını değiştirerek, belirli maddeleri yakalamak ve depolamak için onları tasarlayabiliyorlar. MOF’lar ayrıca kimyasal reaksiyonları yönlendirebilir veya elektrik iletebilir.
Nobel Kimya Komitesi Başkanı Heiner Linke, “Metal-organik çerçeveler, yeni işlevlere sahip özel yapım malzemeler için daha önce öngörülemeyen fırsatlar sunarak muazzam bir potansiyele sahip” diyor.
Her şey 1989’da Richard Robson’ın atomların doğal özelliklerini yeni bir şekilde kullanmayı test etmesiyle başladı. Pozitif yüklü bakır iyonlarını dört kollu bir molekülle birleştirdi; Bu yapının her bir kolunun ucundaki bakır iyonlarına çekilen kimyasal bir grubu vardı.
Birleştirildiklerinde, düzenli ve geniş bir kristal oluşturmak üzere bağlandılar. Sayısız boşlukla dolu bir elmas gibiydi.
Robson, moleküler yapısının potansiyelini hemen fark etti, ancak yapı kararsızdı ve kolayca çöküyordu. Bununla birlikte, Susumu Kitagawa ve Omar Yaghi bu yapı yöntemine sağlam bir temel sağladılar; 1992 ve 2003 yılları arasında ayrı ayrı bir dizi devrim niteliğinde keşif yaptılar. Kitagawa, gazların yapıların içine ve dışına akabileceğini gösterdi ve MOF’ların esnek hale getirilebileceğini öngördü. Yaghi, çok kararlı bir MOF yarattı ve rasyonel tasarım kullanılarak değiştirilebileceğini, ona yeni ve istenen özellikler kazandırabileceğini gösterdi.
Bu bilim insanlarının çığır açan keşiflerinin ardından, kimyacılar on binlerce farklı MOF ürettiler. Bunlardan bazıları, insanlığın en büyük zorluklarından bazılarını çözmeye katkıda bulunabilir; bu uygulamalar arasında sudan PFAS’ı ayırmak, çevredeki ilaç izlerini parçalamak, karbondioksit yakalamak veya çöl havasından su elde etmek yer almaktadır.
Susumu Kitagawa, 1951 yılında Japonya’nın Kyoto şehrinde doğdu. 1979 yılında Japonya’daki Kyoto Üniversitesi’nden doktora derecesi aldı. Japonya’daki Kyoto Üniversitesi’nde profesör olarak görev yapmaktadır.
Richard Robson, 1937 yılında İngiltere’nin Glusburn şehrinde doğdu. 1962 yılında İngiltere’deki Oxford Üniversitesi’nden doktora derecesi aldı. Avustralya’daki Melbourne Üniversitesi’nde profesör olarak görev yapmaktadır.
Omar M. Yaghi, 1965 yılında Ürdün’ün Amman şehrinde doğdu. 1990 yılında ABD’deki Illinois Urbana-Champaign Üniversitesi’nden doktora derecesi aldı. ABD’deki Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley’de profesör olarak görev yapmaktadır.
NOBEL ÖDÜLÜ NEDİR?
Nobel Ödülü, 27 Kasım 1895 tarihli ve 30 Aralık 1896 tarihinde Stockholm’de açıklanan vasiyetnamesiyle Alfred Nobel tarafından kurulan derneğin verdiği, insanlığa hizmet edenleri ödüllendirmek amacını taşıyan prestijli bir ödüldür. İlk Nobel Ödülleri 1901 tarihinde verilmeye başlanmıştır.
Nobel Ödülleri her yıl şu dallara verilir;
- Edebiyat
- Fizik
- Kimya
- Tıp
- Ekonomi
- Barış
Nobel Kimya Ödüllerinin tümünü görmek için The Nobel Price in Chemistry sayfamızı ziyaret edin.
Kaynak: